ออร์แกเนลล์ (organelle)

ส่วนใหญ่เป็นส่วนประกอบที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิตของเซลล์ และบางส่วนจำเป็น สำหรับทำหน้าที่พิเศษของเซลล์ ออร์แกเนลล์ที่สำคัญได้แก่

1. ร่างแหเอนโดพลาสมิกเรติคูลัม (endoplasmic reticulum) มีลักษณะเป็นเยื่อบาง ๆ 2 ชั้น เรียงทบไปมาคล้างถุงแบน ๆ กระจายทั่วไปในไซโตพลาสซึม จำแนกได้เป็น 2 ชนิด คือ แอนโดพลาสติก เรติคูลัมชนิดขรุขระ ทำหน้าที่เป็นสังเคราะห์ในใบ ต้น ส่วนเอนโดพลาสติก เรติกคูลัมชนิดเรียบ

หน้าที่ของร่างแหเอนโดพลาสมิกเรติคูลัม คือ สังเคราะห์โปรตีน เป็นทางส่งโปรตีน ออกนอกเซลล์ ทำหน้าที่กำจัดสารพิษออกจากเซลล์ ทำลายสารพิษที่เข้าสู่เซลล์ ดูดซึมสารอาหารประเภทไขมัน สร้างสารไขมันประเภทสเตรอยด์ (steroid) ที่เป็นฮอร์โมนควบคุมการหดตัวของกล้ามเนื้อ

2. ไรโบโซม (ribosome) มีลักษณะเป็นรูปทรงกลม หรือ รูปไข่ มีขนาดเล็กมาก ไม่มีเยื่อหุ้มนิวเคลียส พบในเซลล์ทุกชนิด โดยเพาะเซลล์ที่สร้างโปรตีนได้มากจะมีจำนวนไรโบโซมมากกว่าเซลล์อื่น

หน้าที่ของไรโบโซม คือ เป็นแหล่งที่สร้าง หรือสังเคราะห์โปรตีน คือ สังเคราะห์โปรตีนแล้วส่งออกไปใช้นอกเซลล์ เช่น เซลล์สร้างน้ำย่อยในตับอ่อน

3. กอยจิบอดี (Golgi body) หรือ กอยจิแอพพาราทัส (GolGi apparatus) เป็นส่วนที่อยู่ใกล้นิวเคลียส มีลักษณะเป็นท่อ หรือเป็นถุงแบน ๆ คล้ายจานเรียงซ้อนกันเป็นชั้น ๆ หลายชั้น ประมาณ 5-8 ชั้น

หน้าที่ของกอยจินอดี คือ สร้างสารคาร์โบโฮเดรทที่รวมกับโปรตีน สร้างผนังเซลล์ของพืช สร้างสารเคลือบเยื่อหุ้มเซลล์ของเซลล์สัตว์ และขับสารที่เป็นผลผลิตที่มาจากส่วนอื่น เช่น ฮอร์โมน เอนไซม์ และไขมัน แล้วปล่อยออกนอกเซลล์

4. ไมโตคอนเดรีย (mitochondria) มีลักษณะกลมจนถึงเรียว มีความแตกต่างกันไป ตามชนิดของสิ่งมีชีวิต ซึ่งจะพบทั้งในเซลล์พืช และ เซลล์สัตว์เกือบทุกชนิดยกเว้นแบคทีเรียและสาหร่ายสีเขียวแกมน้ำเงิน ในแต่ละเซลล์จะมีจำนวนไมโตคอนเดรียไม่แน่นอน เซลล์ที่มีกิจกรรมสูงจะมีจำนวนไมโตคอนเดรียมากกว่าเซลล์ที่มีกิจกรรมต่ำกว่า

หน้าที่ของไมโตคอนเดรีย คือ เป็นแหล่งผลิตสารที่มีพลังงานสูงให้แก่เซลล์ เพื่อนำไปใช้ประโยชน์ เปรียบเสมือนเป็นโรงงานผลิตพลังงานที่สำคัญที่สุดของเซลล์

5. พลาสติด (Plastid) จะพบในเซลล์พืชทั่วไป และสาหร่าย ยกเว้น สาหร่ายสีเขียวแกมน้ำเงิน รา ยีสต์ และแบคทีเรีย มีโครงสร้างคล้ายไมโตคอนเดรีย แต่มีรูปร่างแตกต่างกันตามชนิดของพืช และชนิดของเซลล์ พลาสติดจำแนกตามรงควัตถุ (pigment) ได้ 3 ชนิด คือ