ออร์แกเนลล์  (organelle)

ส่วนใหญ่เป็นส่วนประกอบที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิตของเซลล์  และบางส่วนจำเป็น สำหรับทำหน้าที่พิเศษของเซลล์  ออร์แกเนลล์ที่สำคัญได้แก่

1.  ร่างแหเอนโดพลาสมิกเรติคูลัม  (endoplasmic reticulum)  มีลักษณะเป็นเยื่อบาง ๆ 2 ชั้น  เรียงทบไปมาคล้างถุงแบน ๆ กระจายทั่วไปในไซโตพลาสซึม  จำแนกได้เป็น 2 ชนิด  คือ  แอนโดพลาสติก  เรติคูลัมชนิดขรุขระ  ทำหน้าที่เป็นสังเคราะห์ในใบ  ต้น  ส่วนเอนโดพลาสติก  เรติกคูลัมชนิดเรียบ

หน้าที่ของร่างแหเอนโดพลาสมิกเรติคูลัม  คือ  สังเคราะห์โปรตีน  เป็นทางส่งโปรตีน ออกนอกเซลล์  ทำหน้าที่กำจัดสารพิษออกจากเซลล์  ทำลายสารพิษที่เข้าสู่เซลล์  ดูดซึมสารอาหารประเภทไขมัน  สร้างสารไขมันประเภทสเตรอยด์ (steroid)  ที่เป็นฮอร์โมนควบคุมการหดตัวของกล้ามเนื้อ

2.  ไรโบโซม (ribosome)  มีลักษณะเป็นรูปทรงกลม  หรือ  รูปไข่  มีขนาดเล็กมาก  ไม่มีเยื่อหุ้มนิวเคลียส  พบในเซลล์ทุกชนิด  โดยเพาะเซลล์ที่สร้างโปรตีนได้มากจะมีจำนวนไรโบโซมมากกว่าเซลล์อื่น

หน้าที่ของไรโบโซม  คือ  เป็นแหล่งที่สร้าง  หรือสังเคราะห์โปรตีน  คือ  สังเคราะห์โปรตีนแล้วส่งออกไปใช้นอกเซลล์  เช่น  เซลล์สร้างน้ำย่อยในตับอ่อน

3.  กอยจิบอดี (Golgi body)  หรือ  กอยจิแอพพาราทัส  (GolGi apparatus)  เป็นส่วนที่อยู่ใกล้นิวเคลียส  มีลักษณะเป็นท่อ  หรือเป็นถุงแบน ๆ  คล้ายจานเรียงซ้อนกันเป็นชั้น ๆ หลายชั้น  ประมาณ  5-8 ชั้น

หน้าที่ของกอยจินอดี  คือ  สร้างสารคาร์โบโฮเดรทที่รวมกับโปรตีน  สร้างผนังเซลล์ของพืช สร้างสารเคลือบเยื่อหุ้มเซลล์ของเซลล์สัตว์  และขับสารที่เป็นผลผลิตที่มาจากส่วนอื่น  เช่น ฮอร์โมน  เอนไซม์  และไขมัน  แล้วปล่อยออกนอกเซลล์

4.  ไมโตคอนเดรีย (mitochondria)  มีลักษณะกลมจนถึงเรียว  มีความแตกต่างกันไป ตามชนิดของสิ่งมีชีวิต ซึ่งจะพบทั้งในเซลล์พืช และ เซลล์สัตว์เกือบทุกชนิดยกเว้นแบคทีเรียและสาหร่ายสีเขียวแกมน้ำเงิน  ในแต่ละเซลล์จะมีจำนวนไมโตคอนเดรียไม่แน่นอน เซลล์ที่มีกิจกรรมสูงจะมีจำนวนไมโตคอนเดรียมากกว่าเซลล์ที่มีกิจกรรมต่ำกว่า

หน้าที่ของไมโตคอนเดรีย คือ  เป็นแหล่งผลิตสารที่มีพลังงานสูงให้แก่เซลล์  เพื่อนำไปใช้ประโยชน์  เปรียบเสมือนเป็นโรงงานผลิตพลังงานที่สำคัญที่สุดของเซลล์

5.  พลาสติด  (Plastid)  จะพบในเซลล์พืชทั่วไป  และสาหร่าย  ยกเว้น  สาหร่ายสีเขียวแกมน้ำเงิน  รา  ยีสต์  และแบคทีเรีย  มีโครงสร้างคล้ายไมโตคอนเดรีย  แต่มีรูปร่างแตกต่างกันตามชนิดของพืช  และชนิดของเซลล์  พลาสติดจำแนกตามรงควัตถุ (pigment)  ได้  3  ชนิด  คือ