๘๓ 

 ๓. เอก-โท คือคำกำหนดบังคับเสียง อันเป็นลักษณะพิเศษของโคลง

คำเอก คือ คำที่กำกับด้วยรูปวรรณยุกต์เอก เช่น แก่ ค่า ใส เฉพาะคำเอกนี้ใน

โคลงอนุญาตให้ใช้คำตายแทนได้ คำตายคือคำที่สะกดในแม่ กก กด กบ เช่น ปิด ฉาก นัด

พบ สวัสดิ์ ศิริ

คำโท คือ คำที่กำกับด้วยรูปวรรณยุกต์โท เช่น ร้อง ไห้ ไม้ ล้ม ต้ม ข้าว

โครงสี่สุภาพ กำหนดบังคับให้แต่ละบทต้องใช้คำเอก-โท (ดูแผนผัง)

๔. สัมผัส

ก. สัมผัสนอก หรือสัมผัสระหว่างบาท อันเป็นสัมผัสบังคับ คำสุดท้ายของบาท

หนึ่งคือคำที่ ๗ ส่งสัมผัสไปรับสัมผัสกับคำที่ ๕ ของบาทสองกับบาทสาม (ดูแผนผัง) คำสุดท้ายของบาทสองคือคำที่ ๗

ส่งสัมผัสไปรับกับคำที่ ๕ ของบาทสี่ (ซึ่งตกในที่บังคับคำโทจึง

ต้องส่ง-รับด้วยคำโททั้งคู่)

ข. สัมผัสระหว่างบท โคลงสี่สุภาพไม่เคร่งสัมผัสระหว่างบท จะมีหรือไม่มีก็ได้

หากจะมีกำหนดให้คำสุดท้ายของบทคือคำที่ ๗ ของบาทสี่ ส่ง-รับสัมผัสไปยังคำที่ ๑ หรือ ๒

หรือ ๓ ของบาทหนึ่งในบทถัดไป

 

ตัวอย่าง

โครงสี่สุภาพพ้อง                     สัมผัส

เอกเจ็ดโทสี่ชัด                                          ช่วงเว้น

สี่บาทหนึ่งบทจัด                                       วางระเบียบ

สูงตำทำนองเน้น                                      เสนาะน้ำคำโคลง

โยงคำสัมผัสทั้ง                        นอกใน วรรคเฮย

ที่เอกคำตายไข                                         เคลื่อนคล้อย

กำหนดบทบาทไป                                   เป็นแบบ ฉะนี้นา

โคลงสี่สุภาพเด่นด้อย                             สลับด้วยเสียงคำ ฯ