คำนำ

อนุสาวรีย์พระเจ้ากาวิละ ที่ผู้จัดทำหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ ได้รวบรวมประวัติพระเจ้ากาวิละ เกียรติคุณ ประวัติการสร้างอนุสาวรีย์ พระเจ้ากาวิละ เพื่อเผยแพร่ให้บุคคลทั่วไปได้รู้ได้รับทราบเกี่ยวกับ พระเจ้ากาวิละ ซึ่งพระองค์ท่านมีบุญคุณอันใหญ่หลวงต่อเมืองเชียงใหม่และประเทศไทย ขอขอบพระคุณพลตรีธงชัย เทพารักษ์ ผู้บัญชาการมณฑลทหารบกที่ 33 ค่ายกาวิละ ที่ได้อนุญาตให้จัดทำและเผยแพร่ข้อมูล และฝ่ายกิจการพลเรือน มณฑลทหารบกที่ 33 ที่ได้อนุเคราะห์ข้อมูลและภาพถ่ายเพื่อจัดทำเป็นหนังสืออิเล็กทรอกนิกส์ในครั้งนี้

ชฎาภรณ์ เกตุสม 20 มิถุนายน 2551

อนุสาวรีย์พระเจ้ากาวิละ

ประวัติพระเจ้ากาวิละ

เจ้ากาวิละเป็นบุตรของนายชายแก้ว เป็นหลานตาคนแรกของพระยาสุลวฤาชัยกับแม่เจ้าพิมมลา ซึ่งเป็นต้นตระกูลของ ณ เชียงใหม่ ณ ลำพูน ณ ลำปาง และเชื้อเจ็ดตน เจ้ากาวิละเกิดเมื่อจุลศักราช 1104 ปีจอ จัตวาศก (พ.ศ. 2235) มีพี่น้องร่วมบิดา มารดาเดียวกันรวม 10 คน เป็นหญิง 3 ชาย 7 คน

1. เจ้ากาวิละ (ได้เป็นพระยาเชียงใหม่)

2. นายคำสม (ได้เป็นพระยานครลำปาง)

3. นายน้อยธรรม (ได้เป็นพระยาเชียงใหม่ช้างเผือก)

4. นายดวงทัพ (ได้เป็นพระยานครลำปาง)

5. นางศรีอโนชา (ได้เป็นหม่อมห้ามของกรมพระราชวังบวรมหาสุรสีหนาท)

6. นางศรีกัญญา

7. นายหมูหล้า (ได้เป็นอุปราชเมืองนครลำปาง)

8. นายคำฝั้น (ได้เป็นพระยาเชียงใหม่)

9. นางศรีบุญทัน

10.นายบุญมา (ได้เป็นพระยาลำพูน)

เมื่อเจ้ากาวิละสามารถขับไล่กำลังพม่าออกจากเมืองเชียงแสนได้ไพร่พลมาถวายกษัตริย์ แต่ใน ปี พ.ศ. 2325 มีการผลัดเปลี่ยนแผ่นดิน คือ เจ้าพระยาจักรีได้ปราบดาภิเษกเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรีพระเจ้าอยู่หัวทรงถือเป็นความชอบที่เจ้ากาวิละนำข้าวของและไพร่พลถวาย จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯแต่งตั้งเจ้ากาวิละซึ่งขณะนั้นอายุได้ 40 ปี เป็นพระยามังราวชิรปราการกำแพงแก้วครองเมืองเชียงใหม่

และในยุคนี้เรียกว่า ยุค "เก็บผักใส่ซ้าเก็บข้าใส่เมือง" คือ ไปชักชวนหรือตีเมืองเล็กเมืองน้อยได้ก็นำไพร่พลเมืองมารวมกันที่เวียงป่าซาง แบ่งผู้คนไปไว้ตามที่ต่าง ๆ ที่เมืองร้าง เช่น ลำปาง ลำพูน และเชียงใหม่ ในยุคนี้ตีได้ดินแดนกว้างไกลไปถึงลุ่มแม่น้ำสาละวิน และสิบสองปันนา โดยเฉพาะที่เคยเป็น "เขตน้ำหนังดินมาตั้งแต่ครั้งบรรพบุรุษ"

การก่อสร้างอนุสาวรีย์พระเจ้ากาวิละได้เริ่มงานเมื่อ ปี พ.ศ.2510 โดยความเห็นชอบจากพลตรี เจ้าราชบุตร ณ เชียงใหม่ ทายาท พลตรีเจ้าแก้วนวรัฐ ณ เชียงใหม่ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์สุดท้ายและตระกูล ณ เชียงใหม่

ประวัติการก่อสร้างอนุสาวรีย์พระเจ้ากาวิละ

กรมศิลปากร ได้รับดำเนินการและมอบให้ อาจารย์สนั่น ศิลากร เป็นผู้ออกแบบ โดยเฉพาะการออกแบบพระรูปเจ้ากาวิละนั้นได้ออกแบบที่พระเจ้ากาวิละ มีขนาดสูงใหญ่ขนาดครึ่งของคนจริง (ประมาณ 2.50 เมตร) ในที่ถือพระแสงดาษสองมือ ประทับยืน พักขาพอควร ลักษณะเป็นสง่า ผึ่งผาย

การแต่งกายแบบเจ้าทรงกรม ทรงสวมพระมาลาปีกใหญ่ไม่มีขนนก เสื้อแขนทรงกระบอก ผ้าคาดเอว นุ่งผ้าทับกางเกง สนับเพลามีเสื้อคลุมสวมทับ สวมรองเท้า การปั้นพระรูปนี้ได้ตกลงให้กรมศิลปากรปั้น โดยนายบุญส่ง นุชน้อมบุญ นายช่างกรมศิลปะโทของกองหัตถศิลป กรมศิลปากร เป็นช่างปั้น สำหรับแผ่นภาพปั้นนูน หล่อโลหะทองแดง

แท่นฐานสูงจากพื้นดินถึงรูปปั้นประมาณ 4.40 เมตร ขอบรอบฐานประมาณ 10.00 เมตร ต่อจากฐาน, รอบฐานเป็นบริเวณกว้างขวางพอควร ตกแต่งประดับด้วยต้นไม้ดอก แบบแผนของแท่นฐานเป็นศิลปะไทย ถอดทรวดทรงบางอย่างมาจากเจดีย์บนดอยสุเทพ พื้นฐานล่างสูงยกพื้นสูง

มีช่องขึ้นบันได ประกอบด้วยราวบันได รอบฐานใหญ่ ตอนล่างสี่เหลี่ยมจัตุรัสด้านละประมาณ 3 เมตร มุมทำเหลี่ยมย่อไม้ จะติดแผ่นจารึกและแผ่นปั้นนูน ขนาดภาพละ 0.50 x 1.50 เมตร หล่อด้วยโลหะทองแดงติดกับผนังฐานทั้ง 4 ด้าน ความสูงพอดีระดับสายตา เมื่อขึ้นไปบนฐานล่างแล้ว ต่อจากนี้ขึ้นไปเป็นฐานบัวคว่ำ บัวหงายรองรับรูปปั้นพระเจ้ากาวิละและพุ่มหล่อโลหะสักการะพระเจ้ากาวิละ อีก 2 พุ่ม

ออกแบบแท่นฐานอนุสาวรีย์ และแผ่นภาพนูนหล่อโลหะทองแดงอีก 4 แผ่น สำหรับใช้ติดกับฐานอนุสาวรีย์ ทั้ง 4 ด้าน และได้กำหนดแนวความคิดดังนี้

แผ่นที่ 1 จารึกเป็นตัวหนังสือ เป็นประวัติพระเจ้ากาวิละเชียงใหม่

แผ่นที่ 2 เป็นภาพปั้นนูน ตอนพระเจ้ากาวิละนำประชาชนเข้าสู่เมืองเชียงใหม่

แผ่นที่ 3 จารึกเป็นประวัติการ ก่อสร้างอนุสาวรีย์พระเจ้ากาวิละ

แผ่นที่ 4 ตอนพิธีรับขวัญฉลองพระเจ้ากาวิละที่ได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นพระเจ้าเชียงใหม่

แนวความคิดในการก่อสร้างอาคารอนุสรณ์สถานพระเจ้ากาวิละนั้นมณฑลทหารบกที่ 33 หน่วยทหารในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่ เจ้านายฝ่ายเหนือ ข้าราชการฝ่ายปกครอง ตลอดจนพ่อค้าประชาชนชาวเชียงใหม่

มีความเห็นพ้องต้องกันว่า ควรสร้างอาคารอนุสรณ์สถานพระเจ้ากาวิละขึ้น เพื่อให้เป็นสถานที่เก็บรวบรวมภาพเหตุการณ์ในอดีต และสิ่งของเครื่องใช้ที่เกี่ยวข้องกับพระเจ้ากาวิละ อันเป็นประโยชน์ต่ออนุชนรุ่นหลังที่จะได้ศึกษาประวัติศาสตร์ และเป็นการน้อมรำลึกถึงพระคุณตลอดจนวีรกรรมของพระเจ้ากาวิละต่อไป โดยได้วางศิลาฤกษ์อาคารในวันที่ 5 กุมภาพันธ์ 2534 ใช้เวลาในการก่อสร้างประมาณ 1 ปี โดยใช้เงินบริจาคดำเนินการทั้งสิ้น 3,200,000.-บาท ซึ่งทาง มณฑลทหารบกที่ 33 ได้สร้างอนุสาวรีย์พระเจ้ากาวิละจำลองขึ้น ปลุกเสกโดยเกจิอาจารย์จำนวนหลายองค์ ณ วัดเจดีย์หลวง เพื่อตอบแทนพระคุณแก่ผู้ร่วมบริจาคเงินดังกล่าว

มณฑลทหารบกที่ 33 ได้แต่งตั้งคณะอนุกรรมการจัดหาสิ่งของเครื่องใช้ ขึ้นโดยมี คุณหญิงเจ้าระวีพันธุ์ สุจริตกุล เป็นประธานอนุกรรมการฯ และเจ้าไชยสุริยวงศ์ ณ เชียงใหม่ เป็นที่ปรึกษา ได้รับการสนับสนุนและความร่วมมือจากพิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติเชียงใหม่ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ หอจดหมายเหตุแห่งชาติจังหวัดเชียงใหม่ และเจ้านายฝ่ายเหนือ อาทิ ทายาท หม่อมศรีนวล ณ เชียงใหม่ ทายาทเจ้าพงษ์อินทร์ ณ เชียงใหม่ คุณหญิงเจ้าระวีพันธุ์ สุจริตกุล ส่วนผู้มีจิตศรัทธาบริจาคสิ่งของได้แก่ นายจุลทรรศน์ กิติบุตร นายทวิ วิชัยขัทคะ ตระกูล ซนันทขว้างป นายวรสิทธ์ วังตาล นางแก้วภา ใจสิทธิ์ นายอุ่นเรือน หาญมงคล นางไพพรรณ แสนไชย ซึ่งได้จัดแสดงไว้ภายในอาคารอนุสรณ์สถานพระเจ้ากาวิละ ดังนี้

ห้องด้านทิศใต้ประกอบด้วย

1. แผนภูมิสายปฐมวงศ์และราชวงศ์เชียงใหม่ 1 ชุด

2. ภาพพระเจ้ากาวิละ ภาพพระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ ภาพเจ้าแม่อุสาห์ ภาพพระเจ้าอินทวิชยานนท์ ภาพแม่เจ้าเทพไกรสร ภาพพลตรีเจ้าแก้วนวรัฐ ภาพเจ้ามีจามารี ภาพพลตรีเจ้าราชบุตร ภาพเจ้าอินทรวฌรรสสุริยวงศ์ ภาพคุ้มเจ้าแก้ว ภาพกู่เจ้านายฝ่ายเหนือวักสวนดอก ภาพพระราชชายาเจ้าดารารัศมี ภาพการจารึก แต่งตั้งเจ้าประเทศราชรัชกาลที่ 1 จำนวน 13 ภาพ

3. แก้วบรั่นดี แก้วไวน์ ตรา อนก. 6 ใบ

4. โตกลงรักเขียนลายทอง 5 ใบ

5. ชามข้าว จานเปล ถ้วยกาแฟ เหยือกกาแฟ 27 ใบ

6. เก้าอี้ไม่มีพนักพิง 2 ตัว

7. ฆ้องกบพร้อมขาตั้ง 1 ชุด

8.ง้าวโบราณ 1 เล่ม

9. หมวกนักรบ 1 ใบ

10. กระปุก 2 หู ไหโบราณ 2 ใบ

ห้องด้านทิศเหนือประกอบด้วย

1.ภาพถ่ายสะพานนวรัฐ (ขัวเหล็ก) พ.ศ. 2496 1 ภาพ

2.ภาพถ่ายกำแพงเมืองเชียงใหม่ พ.ศ. 2483 1 ภาพ

3.ภาพถ่าย ร.7 เสด็จค่ายกาวิละ 2 ภาพ

4.ดาบปลายปืนโบราณ กลองโบราณ 2 เล่ม

5.ขอสับช้าง 1 อัน

6.ดาบพร้อมฝักแกะสลักลวดลาย 1 เล่ม

7.ภาพวีรกรรมพระเจ้ากาวิละ 1 ภาพ

8.ภาพตรวจราชการมณฑลพายัพ พ.ศ. 2477 24 ภาพ

9.ภาพตรวจราชการมณฑลพายัพ พ.ศ. 2465 72 ภาพ

10. สิ่งของที่ใช้ในการจัดเลี้ยงรับรองเจ้านายชั้นสูง 35 ชุด

บรรณานุกรม

มณฑลทหารบกที่ 33. (2545). พระเจ้ากาวิละแห่งนครเชียงใหม่. เชียงใหม่ : โรงพิมพ์มิ่งเมือง.

ชื่อหนังสือ อนุสาวรีย์พระเจ้ากาวิละ เรียบเรียงหนังสืออิเล็กทรอกนิกส์และพัฒนาโดย : ชฎาภรณ์ เกตุสม ถ่ายภาพโดย : ชฎาภรณ์ เกตุสม ขอขอบคุณ ฝ่ายกิจการพลเรือน มณฑลทหารบกที่ 33 ค่ายกาวิละ ที่เอื้อเฟื้อภาพถ่ายและข้อมูล ขอขอบพระคุณ พลตรีธงชัย เทพารักษ์ ผู้บัญชาการ มณฑลทหารที่ 33 ที่อนุญาตให้จัดทำและเผยแพร่

ผู้จัดทำ

ห้องสมุดประชาชน "เฉลิมราชกุมารี" อำเภอสันกำแพง ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย อำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่ สถาบันพัฒนาการศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย ภาคเหนือ สำนักงานส่งเสริมการศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย

ชฎาภรณ์ เกตุสม