คำขวัญ

จ.สิงห์บุรี

ถิ่นวีรชนคนกล้า

คู่หล้าพระนอน

นามกระฉ่อนช่อนแม่ลา

เทศกาลกินปลาประจำปี

คำนำ

เอกสารประวัติศาสตร์วีรชนชาวบ้านบางระจัน เป็นเอกสารประกอบสาระการเรียนรู้ หมวดวิชาพัฒนาสังคมและชุมชน ซึ่งเอกสารเล่มนี้ได้ เพื่อการเรียนรู้ตามหลักเกณฑ์ และวิธีการจัดการศึกษานอกโรงเรียน หลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช ๒๕๔๔ในหมวดวิชาพัฒนาสังคมและชุมชน ระดับมัธยมศึกษาตอนต้น สาระที่ ๔ ประวัติศาสตร์ระดับมัธยมศึกษาตอนต้น ซึ่งเอกสารเล่มนี้ได้จัดทำเป็นสาระเพิ่มเติม เป็นการพัฒนาการเรียนรู้ให้สอดคล้องกับสภาพวิถีชีวิตของผู้เรียนเป็นสำคัญ และให้ผู้เรียนได้ศึกษาค้นคว้าและเรียนรู้ได้ด้วยตนเอง

เอกสารเล่มนี้ยังแสดงให้เห็นถึงความรักชาติ รักแผ่นดิน ความสามัคคีของบรรพบุรุษที่เสียสละเลือดเนื้อและชีวิต เพื่อปกป้องแผ่นดินของเราไว้ให้รุ่นลูกรุ่นหลานได้ตระหนักถึงความสำคัญและความเป็นมาของประวัติศาสตร์ในท้องถิ่น ผู้เขียนจึงได้จัดทำเอกสารประกอบการเรียนรู้ประวัติศาสตร์วีรชนชาวบ้านบางระจัน เพื่อน้อมรำลึกถึงวีรชนผู้กล้า และสิ่งสำคัญต่างๆ ที่เกี่ยวข้องในการสู้รบของวีรชนชาวบ้านบางระจัน

ผู้เขียนหวังเป็นอย่างยิ่งว่า เอกสารเล่มนี้คงจะเป็นประโยชน์สำหรับนักศึกษาและผู้สนใจได้เป็นอย่างดี

                              นางศิริพร ศรีธนายุสบดี

แหล่งเรียนรู้สดุดีวีรชนชาวบ้านบางระจัน

แหล่งเรียนรู้ หมายถึง สถานที่หรือแหล่งข้อมูลทั้งในสถานศึกษาและนอกสถานศึกษา ที่ผู้เรียนเข้าไปศึกษา แสวงหาประสบการณ์ความรู้ เพื่อช่วยพัฒนาให้เกิดการเรียนรู้อย่างกว้างขวางลึกซึ้ง อำเภอค่ายบางระจัน เป็นพื้นที่ที่มีแหล่งเรียนรู้ทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญในท้องถิ่น คือ ประวัติศาสตร์วีรชนชาวบ้านบางระจัน ซึ่งในการสู้รบกับพม่าเพื่อปกป้องแผ่นดินถิ่นเกิด ในสมัยกรุงศรีอยุธยา ซึ่งมีสิ่งสำคัญมากมาย ที่ปรากฏอยู่ในปัจจุบันได้แก่อนุสาวรีย์วีรชนค่ายบางระจัน และศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์วีรชนค่ายบางระจัน ที่ได้รวบรวมข้อมูลที่ควรแก่การยกย่อง

อนุสาวรีย์วีรชนค่ายบางระจัน

ลักษณะของอนุสาวรีย์ สร้างเป็นหมู่หล่อด้วยโลหะประกอบด้วยนายแท่น นายจันหนวดเขี้ยว นายทองเหม็น นายทองแสงใหญ่ นายดอกนายอิน นายทองแก้ว นายเมือง ขุนสรรค์ พันเรืองและนายโชติ รูปวีรบุรุษทั้ง ๑๑ ถืออาวุธต่าง ๆกัน ขนาดเท่าตัวจริงสูงประมาณ ๑.๘๐ เมตร ตั้งอยู่บนแท่นสี่เหลี่ยม ซึ่งประกอบด้วยแผ่นภาพนูนแสดงเหตุการณ์ในประวัติศาสตร์ ๓ แผ่น ขนาดกว้าง ๗๐ เซนติเมตร ยาว ๑.๓๐ เมตร แผ่นจารึก ๑ แผ่น ขนาดกว้าง ๗๐ เซนติเมตร ยาว ๑.๙๐ เมตร โดยมอบให้กองหัตถศิลป กรมศิลปากรเป็นผู้ดำเนินการออกแบบปั้นหล่อรูปวีรชนทั้งหมดได้แก่ อาจารย์สนั่น ศิลาภรณ์ กับอาจารย์สาโรช จารักษ์ ปั้นพระอาจารย์ธรรมโชติ นายทองแก้ว นายจันทร์หนวดเขี้ยว และกระบือ อาจารย์สุกิจ ลายเดช อาจารย์สุนทร ศรีสุนทร ปั้นนายทองเหม็น นายแท่น นายอิน อาจารย์ขวัญเมือง ยงประยูร ปั้นนายเมือง อาจารย์อนิก สมบูรณ์ ปั้นพันเรือง อาจารย์พนม สุวรรณนารถ ปั้นนายดอก อาจารย์บุญส่ง นุชน้อมบุญ ปั้นขุนสรรค์ อาจารย์แหลมเทียน คชะภูมิ ปั้นนายโชติ

กองหัตถศิลป กรมศิลปากร เริ่มดำเนินการปั้นในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ.๒๕๐๙ และเสร็จเรียบร้อยพร้อมที่จะนำไปติดตั้งได้ในราว พ.ศ.๒๕๑๒ แท่นฐานอนุสาวรีย์เป็นรูปสี่เหลี่ยมด้านเท่าตัดมุมยกพื้น มีฐานโดยรอบและบันไดทางขึ้น ๔ ด้าน ขอบบันไดทั้ง ๔ มุม เป็นกระถางโค้ง ปลูกต้นไม้โอบเข้าหาตัวฐาน ทั้งหมดนี้จะก่อสร้างอยู่บนเนินดินถมใหญ่ที่แท่นฐานมีคำจารึกข้อความดังนี้

(คำจารึกที่ฐานอนุสาวรีย์)

แผนภูมิภาพวีรชน

จารึกอนุสาวรีย์วีระชน ค่ายบางระจัน พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เสด็จพระราชดำเนินทรงประกอบพิธีเปิด ณ วันพฤหัสบดีที่ ๒๙ กรกฎาคม พุทธศักราช ๒๕๑๗ เมื่อเดือนสาม ปีระกา พุทธศักราช ๒๓๐๘นายจันหนวดเขี้ยว นายโชติ นายดอก นายทองแก้ว นายทองเหม็น นายทองแสงใหญ่ นายแท่น นายเมือง นายพัน ขุนสรรค์ และนายอินได้เป็นหัวหน้ารวบรวมชาวบ้านตั้งค่ายต่อสู้พม่าที่บ้านบางระจัน มีพระอาจารย์ธรรมโชติเป็นผู้ประสิทธิประสาทวิทยาคมบำรุงขวัญตั้งแต่เดือนสี่ ปีระกา พุทธศักราช ๒๓๐๘ จนถึง เดือนเจ็ด ปีจอ พุทธศักราช ๒๓๐๙ วีรชนค่ายบางระจันได้ต่อสู้พม่าด้วยความกล้าหาญและด้วยกำลังใจเด็ดเดี่ยวยอมสละแม้เลือดเนื้อและชีวิตเพื่อรักษาแผ่นดินไทยรบชนะพม่าถึงเจ็ดครั้ง จนพม่าครั่นคร้ามฝีมือ รัฐบาลและประชาชนชาวไทยจึงพร้อมใจกันสร้างอนุสาวรีย์นี้ขึ้น เพื่อประกาศเกียรติคุณของวีระชนค่ายบางระจัน ให้ยั่งยืนชั่วกาลนาน

ศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์วีรชนค่ายบางระจัน

บริเวณในศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์วีรชนค่ายบางระจัน ได้รวบรวมข้อมูลทางประวัติศาสตร์ในด้านต่างๆ ของวีรชนชาวบ้านบางระจัน ประกอบด้วย ห้องภูมิปัญญาไทย : ยุทธศาสตร์การสู้รบกับพม่าเป็นห้องที่จัดแสดงข้อมูลการสู้รบกับพม่าของวีรชนชาวบ้านบางระจัน ครั้งที่ ๑ ถึง ครั้งที่ ๘ และมีแผนที่บริเวณค่ายบางระจัน และบริเวณใกล้เคียง

ห้องแสดงนิทรรศการประกอบไปด้วยมุมนิทรรศการต่างๆ ดังนี้

๑.      มุมนิทรรศการเรื่องของการสู้รบกับพม่าของชาวบ้านบางระจัน ๘ ครั้งด้วยกันภายในมุมนี้ได้จัดเป็นภาพการต่อสู้ของชาวบ้านกับทหารพม่าที่สู้รบกันมาเป็นเวลารวมทั้งสิ้น ๕ เดือน

มุมนิทรรศการ

๒.      มุมนิทรรศการเครื่องใช้โบราณเป็นเครื่องใช้โบราณที่ขุดพบบริเวณในค่ายบางระจัน เช่นขวาน มีด หอก และภาชนะที่เป็นเครื่องใช้ เช่น กาน้ำ ไห หม้อ ถ้วย ชาม เป็นต้น

๓.      มุมนิทรรศการวิถีชีวิตของคนชาวบ้านบางระจันจากอดีตจนถึงปัจจุบัน

มุมนิทรรศการเครื่องใช้โบราณ

มุมนิทรรศการวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของชาวบ้านบางระจันจากอดีตถึงปัจจุบัน

สถานที่ตั้งศูนย์ศึกษาประวัติศาสตร์วีรชนค่ายบางระจัน

ตั้งอยู่ในบริเวณอุทยานประวัติศาสตร์ค่ายบางระจัน (ด้านอนุสาวรีย์) ตั้งอยู่หมู่ที่ ๙ ตำบลบางระจัน อำเภอค่ายบางระจัน จังหวัดสิงห์บุรี ห่างจะจังหวัดสิงห์บุรีประมาณ ๑๔ กิโลเมตร

พิธีสดุดีวีรชนชาวบ้านบางระจัน

พิธีสดุดีวีชนชาวบ้านบางระจัน เป็นประเพณีวัฒนธรรมที่ได้จัดทำกันในทุกวันที่ ๔ กุมภาพันธ์ ของทุกปี เพื่อเป็นการน้อมรำลึกและบวงสรวงดวงวิญญาณของวีรชนชาวบ้านบางระจันที่ได้สละเลือดเนื้อและชีวิต เพื่อปกป้องพื้นแผ่นดินโดยได้สู้รบกับพม่าถึง ๘ ครั้งด้วยกัน

ในการประกอบพิธีสดุดีวีรชนชาวบ้านบางระจันมีดังนี้

๑.      พิธีบวงสรวงดวงวิญญาณ วีรชนชาวบ้านบางระจัน

๒.      พิธีการทำบุญอุทิศบุญกุศลดวงวิญญาณวีรชนชาวบ้านบางระจัน

๓.      พิธีวางพวงมาลาเพื่อสักการะวีรชนชาวบ้านบางระจัน

๔.      พิธีสวนสนามของ ๔ เหล่าทัพ

๑.      พิธีบวงสรวงดวงวิญญาณ วีรชนชาวบ้านบางระจัน

ในพิธีนี้จะมีการจัดเครื่องสังเวย เป็น ๓ ชุดด้วยกัน ดังนี้

ชุดที่ ๑ จัดถวายพระอาจารย์ธรรมโชติ ที่วิหารพระอาจารย์ธรรมโชติบริเวณหน้าบ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์ โดยหันหน้าไปทางทิศเหนือ เครื่องสังเวยประกอบไปด้วยหัวหมู ไก่ เป็ด ปลา กุ้ง หอย พร้อมทั้งอาหารคาว ขนมหวาน และผลไม้ เครื่องดื่ม ประกอบด้วยน้ำเพียงอย่างเดียว

บทสวด ที่ใช้ในการประกอบพิธีถวายเครื่องสังเวยพระอาจารย์ธรรมโชติ คือบทสวดถวายข้าวพระพุทธ ใช้คำว่า

อิมัง สูปะพยัญชะนะสัมปันนัง,สาลีนัง ,โภชะนานัง,อุทะกังวะวัง,พุทธัสสะปูเชมิ (มะ)

คำลา คือ เสสัง มังคลายาจามิ (มะ)

เครื่องสังเวยที่ใช้ในการบวงสรวง

ชุดที่ ๒ เครื่องสังเวยของเทพเทวาที่รักษาแผ่นดินจะทำบริเวณอนุสาวรีย์วีรชนชาวบ้านบางระจัน ประกอบไปด้วย หัวหมู ไก่ เป็ด ปลา กุ้ง หอย ขนมหวานคือ ขนมต้มแดง ต้มขาว ซึ่งเป็นขนมโบราณ ผลไม้ ๕ ชนิด หรือ ๙ ชนิดก็ได้ ที่มีชื่อเป็นมงคล เช่นสัปปะรด กล้วย ส้ม ขนุน มะพร้าว ชมพู่ สาลี่ มะปราง ลำไย มะม่วง เป็นต้น เครื่องดื่มจะมี เหล้าขาวและน้ำ บทสวด จะใช้บทชุมนุมเทวดา

สะรัชชัง สะเสนัง สะพันธุง นะรินทัง ปะริตตานุภาโว สะทา รักขะตูติ ผะริตวานะ เมตตัง สะเมตตา ภะทันตา อะวิกขิตตะจิตตา ปะริตตัง ภะณันตุ สัคเค กาเม จะ รูปเป คิริสิขะระตะเฏ จันตะลิกเข วิมาเน ทีเป รัฏเฐ จะ คาเม ตะรุวะนะคะหะเน เคหะวัตถุมหิ เขตเต ภุมมา จายันตุ เทวา ชะละถะละวิสะเม ยักขะคันธัพพะนาคา ติฏฐันตา สันติเก ยัง มุนิวะระวะจะนัง สาธะโว เม สุณันตุฯ ธัมมัสสะวะนะกาโล อะยัมภะทันตา ธัมมัสสะวะนะกาโล อะยัมภะทันตา ธัมมัสสะวะนะกาโล อะยัมภะทันตาฯ สะมันตา จักกะวาเฬสุ อัตราคัจฉันตุ เทวะตา สัทธัมมัง มุนิราชัสสะ สุณันตุ สัคคะโมกขะทังฯ สัคเค กาเม จะ รูเป คิริสิขะระตะเฏ จันตะลิกเข วิมาเน อะยัมภะทันตา ฯ นะโม ตัสสะ ภะคะวะโต อะระหะโต สัมมาสัมพุทธัสสะ

( ๓ จบ) พุทธัง สะระณัง คัจฉามิธัมมัง สะระณัง คัจฉามิสังฆัง สะระณัง คัจฉามิทุติยัมปิ พุทธัง สะระณัง คัจฉามิทุติยัมปิ ธัมมัง สะระณัง คัจฉามิทุติยัมปิ สังฆัง สะระณัง คัจฉามิตะติยัมปิ พุทธัง สะระณัง คัจฉามิตะติยัมปิ ธัมมัง สะระณัง คัจฉามิตะติยัมปิ สังฆัง สะระณัง คัจฉามิ

ชุดที่ ๓ เครื่องสังเวยของวีรชนชาวบ้านบางระจัน ประกอบไปด้วย หัวหมู ๑๑ หัว ไก่ ๑๑ ตัว ปลา ๑๑ ตัว กุ้ง ๑๑ ตัว หอย ๑๑ ตัว เป็ด ๑๑ ตัว ขนมต้มแดง ต้มขาว ผลไม้ ๕ หรือ ๙ ชนิด ที่เป็นมงคล มงคล เช่นสัปปะรด ส้ม ขนุน กล้วย มะพร้าว ชมพู่ สาลี่ มะปราง ลำไย มะม่วง เป็นต้น เครื่องดื่มจะประกอบไปด้วย น้ำตาลเมาหรือ สาโท๑๑ ไห และน้ำดื่ม และสิ่งสำคัญอีกอย่างหนึ่ง คือ หญ้า ๑ มัดและน้ำ ให้กับควาย ที่มีความสำคัญในศึกวีรชนชาวบ้านบางระจัน ในการตั้งเครื่องสังเวยของวีรชนชาวบ้านบางระจัน จะตั้งบริเวณหน้าอนุสาวรีย์วีรชนชาวบ้านบางระจัน โดยจะมีบายศรี ฉัตร ๕ ชั้น ซ้าย ขวา ตรงกลางจะตั้งเครื่องสังเวย และจะทำพิธี หลังจากการทำพิธีชุมนุมเทวดาเสร็จแล้ว โดยจะทำพิธีกล่าวชื่อ วีรชนทั้ง ๑๑ ท่าน และบรรดานักรบชายหญิง ในการถวายเครื่องสังเวย ให้กล่าวดังนี้

ข้าพเจ้า …..(ชื่อตนเอง)……ขอตั้งจิตอธิฐานอัญเชิญวีรชนทั้ง ๑๑ ท่าน พร้อมด้วยบริวารเหล่านักรบชาวบ้านบางระจันทั้งหมด จงรับเครื่องสังเวยทั้งหมด เมื่อรับแล้วจงประทานพระพรชัยให้แก่ข้าพเจ้า

เมื่อกล่าวเสร็จให้ปักธูปที่เครื่องสังเวยทั้งหมด อย่างละ ๑ ดอก รอจนใกล้ธูปหมดดอกก็ลาเครื่องสังเวยโดยใช้คำว่า “ขอลาเครื่องสังเวยทั้งหมดเพื่อให้ลูกหลานได้นำมากิน เพื่อในการรักษาโรคภัยไข้เจ็บ”

๒.      พิธีการทำบุญอุทิศบุญกุศลดวงวิญญาณวีรชนชาวบ้านบางระจัน

การทำบุญอุทิศบุญกุศลให้แก่ดวงวิญญาณวีระชนชาวบ้านบางระจันจะทำที่ศาลาจตุรมุขบริเวณหน้าอนุสรณ์สถานวีรชนชาวบ้านบางระจัน ในช่วงเช้า มีการถวายภัตตาหารแด่พระสงฆ์จำนวน ๙ รูป

พิธีการทำบุญอุทิศบุญกุศลดวงวิญญาณวีรชนชาวบ้านบางระจัน

๓.      พิธีวางพวงมาลาเพื่อสักการะวีรชนชาวบ้านบางระจัน

ในการวางพวงมาลา เป็นการน้อมรำลึกถึงวีรชนผู้กล้าหาญและเสียสละเพื่อรักษาปกป้องแผ่นดินไว้ให้อนุชนรุ่นหลัง การวางพวงมาลา จะวางหลังจากพิธีสงฆ์เสร็จแล้ว โดยจะมีหน่วยงานต่างๆ ทหาร ตำรวจ พ่อค้า ประชาชน ในจังหวัดได้ประกอบพิธีวางพวงมาลากันเป็นจำนวนมาก

พิธีวางพวงมาลาเพื่อสักการะวีรชนชาวบ้านบางระจัน

๔. พิธีสวนสนามของ ๔ เหล่าทัพและอาสาสมัครป้องกันภัยฝ่ายพลเรือน

การสวนสนามของ ๔ เหล่าทัพประกอบไปด้วย กองทัพบก กองทัพเรือ กองทัพ อากาศ และตำรวจ จะสวนสนามหลังจากพิธีการวางพะวงมาลาเสร็จเรียบร้อยแล้ว

เมื่อทำพิธีทั้ง ๔ ขั้นตอนเสร็จแล้ว เป็นอันจบพิธีสดุดีวีรชนชาวบ้านบางระจัน นอกจากนั้นในภาคกลางคืนยังมีการแสดงแสงสีเสียงเพื่อจำลองวีรกรรมของชาวบ้านบางระจัน ในบริเวณอนุสาวรีย์วีรชนชาวบ้านบางระจัน และในบางปีก็จะมีกิจกรรมเชิญชวนให้ประชาชนทั้งในจังหวัดและต่างจังหวัดมาร่วมพิธีอธิษฐานจิต ร่วมปฏิบัติธรรมนั่งสมาธิเพื่ออุทิศบุญกุศลให้แก่ดวงวิญญาณวีรชนชาวบ้านบางระจัน

พิธีสวนสนามของ ๔ เหล่าทัพและอาสาสมัครป้องกันภัยฝ่ายพลเรือน

ผู้จัดทำ

นางสาววันวิสาข์ บุญพ่วง

บรรณารักษ์อัตรจ้าง กศน.อำเภอค่ายบางระจัน

จ.สิงห์บุรี

แหล่งข้อมูล

นางศิริพร ศรีธนายุสบดี

ข้าราชการ กศน.อำเภอค่ายบางระจัน จ.สิงห์บุรี